• Б.Даш-Ёндон:Өөрийнхөө удирдаж байсан намыг хагалж бутаргах “совест” бидэнд яаж байх билээ

    Б.Даш-Ёндон гуай бол улс орон ардчилал, зах зээлийн босгоор дөнгөж алхаж байх 1990-ээд оны эхээр МАХН-ыг удирдаж байсан хүн. Эгзэгтэй үед МАХН-ын баримтлах зүг чигээ болгож байсан төв ёсны үзлийн автор. Өнгөрсөн дөрвөн жилд эх орноо төлөөлөн Болгар улсад суух Элчин сайдаар томилогдон ажиллаад ирсэн тэрбээр өдгөө ШУА-ийн Философи, социологи, эрхийн хүрээлэнд ажиллаж байна. Ингээд МАХН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга асан, доктор, профессор Б.Даш-Ёндонтой ярилцсанаа уншигч Танд толилуулъя.

    Зонхилогч нам, шинэ улс төрийн хүчнүүдийн төлөвшилт, шинэчлэлт өөр байдаг

    -Та гадаадад хэдэн жил суугаад ирлээ. Эх орондоо ирэхэд юм болгоныг шинэ сэргэгээр хүлээн авна байх. Танд улс орны өнөөгийн амьдрал ямаршуухан санагдаж байна даа?

    -Юу юугүй л шүүмжлээд эхлэх нь хаашаа юм бэ дээ. Сайн тал руугаа өөрчлөгдсөн зүйл байна. Юм улам элбэг дэлбэг болсон байна. Энд тэнд сайхан зам тавигдаж. Нийслэлд барилга, байшин нэмэгдэж, үйлчилгээ сайжирсан байна. Энэ мэт санааны үүднээс үзвэл улс орон маань урагшилж л байна. Гэхдээ хэрэв зах зээлийн эдийн засгийн харилцаа улс оронд тогтож байгаа бол аяндаа гарах ийм дэвшилт гарцаагүй шүү дээ. Гэтэл төрт ёсны өнцгөөс харвал “Улс оронд маань бүх юм сайн сайхан байна. Бид ч улс орноо мөн ч чадмаг удирдаж байна шүү” хэмээн бодож суугаа дарга нар олон байгаа болов уу. Харин “Ёстой сайхан цаг ирлээ. Төр, засаг маань биднийгээ мөн ч гарамгай, зөв замаар удирдаж байна шүү. Үнэхээр сайн засаглал хэрэгжиж байна даа” хэмээн бодож суугаа ард иргэн, сонгогч, татвар төлөгч хэд байгаа бол. Энэ хоёрын аль аль нь нэг их олонгүй болов уу.

    Нийтийн дундах яриа хөөрөөнөөс мэдрэгдэж байна. Бас элдвийн хөдөлгөөн ард иргэдийн дундаас үүсэн бий болж буй нь ч мөн л нэг гэрч. Ядуурал, ажилгүйдэл буураагүй, хуулийн цоорхой их, гар цайлгах үзэгдэл хэвшил болсон, дарга нар хоноц шиг байна гээд л олон зүйлийг хэлж болно. Төр, засгийн эрхэнд гарагсад улс орныхоо төлөө тэмцэхээсээ илүү өөр хоорондоо үзэлцэж байна. Нийтийн дунд болж буй ийм яриа, гомдол эрх баригчдад дуулдаж л байгаа биз дээ.

    -Өнөөдөр улс төрийн орчин маань нэг л замбараагүй байдалд орчихжээ гэдэгтэй Та санал нийлэх үү. Намуудын төлөвшлийг аваад үзсэн ч, улс төр хийж буй хүмүүсийн дүр төрхөөс харсан ч Танд ер нь ямар сэтгэгдэл төрж байна вэ?

    -Миний бодоход улс орны улс төрийн амьдрал нь тийм таатай сайхан биш байна. Өнгөрсөн сонгуулиар гол хүчнүүд үндсэндээ тэнцүү суудал авч, үр дүнгэр нь эвслийн Засгийн газар байгуулсан ч энэ нь нийгэмд байгаа зөрчлийг ч, тухайн намуудын хооронд зайлшгүй байж байх зөрчлийг ч шийдвэрлэж чадаагүй.

    Тодорхой хэмжээгээр нийгмийг тогтвортой, амгалан болгоход алхам болсон байж болох юм. Гэхдээ ирээдүйд чиглэгдсэн, зөв замыг нээх боломжийг өөртөө агуулсан арга хэмжээг авч хэрэгжүүлж чадаагүй юм шиг. Үүнээс болоод улс төр нь жаахан замбараагүй болсон байна.

    Замбараагүй нь юундаа байна гэхээр бусад намууд ч хоорондоо эв түнжингүй, зарим нь намаасаа гараад өөр нам ч байгуулна гэж байна. Манай МАХН-д ч бас маргаан гарч л байх шиг байна. Гэхдээ хамгийн гол нь эвслийн Засгийн газар байгуулахаас өөр замыг сонгоход хэцүү байсан. Энэ бүхэн Монголын нийгэмд улс төрийн шинэчлэлийн үе дуусаагүй байна гэдгийг харуулж байх шиг байна.

    Намууд төлөвшихийн тухайд ч манайд энэ үйл явц дуусах арай болоогүй байх. Намын онолоор бол зонхилогч нам гэж байдаг. Зонхилогч нам зарим улс оронд гарна, заримд нь гарч чаддаггүй. Парламентад олон суудалтай төдийгүй эрх мэдлийг удаан хугацаагаар барьсан, нэг үгээр тухайн намын түүх, үйл ажиллагаа нь өөрийнх нь үүссэнээс хойшхи амьдрал, үйл ажиллагаатай тэнцэж буй тийм эрин үеийг эзэлсэн байвал тэр намыг зонхилогч нам гэдэг. МАХН тийм нам мөн. Ийм намд төлөвшлийн тухай ярихад хэцүү. Төлөвшиж гүйцсэн үү, үгүй юу гэдгийг ярихын тулд судалгаа хэрэгтэй. Ийм намын хувьд тодорхой хугацааны дараа намаа амьд байлгахын тулд, нийгмийн амьдралаас хоцроохгүйн тулд ямар шинэчлэл хийх вэ гэдэг асуудал харин байж болох юм.

    -МАХН хэдий 80 гаруй жилийн түүхтэй ч шинэ үзэл онол төлөвшүүлэхийн тухайд бусад намуудын л нэгэн адил арав гаруй жил болж байна. Тэгэхээр тодорхой үзэл онолын төлөвшлөөс үйл ажиллагааны туршлага илүү нөлөөтэй гэж Та хэлж байна уу?

    -1921 оноос өнөөдрийн өдрийг хүртэл цаг хугацаагаар бол нэг эрин үе, бүтэн түүх өнгөрч байна шүү дээ. Манай намын түүх үүнтэй адилхан. Зорьж хийж бүтээсэн бүхний хувьд ч, нийгэмд гарсан алдаа, ололт амжилтын хувьд ч бүхнийг манай нам л хуваалцах ёстой. Тэгэхдээ эрин үе өөрчлөгдөөд тэрнийг нам нь дагаад явж байдаг юм уу, эсвэл эрин үеэ нам нь бий болгодог юм уу гэдэгт маргаан байж болно.

    Миний бодлоор бол эрин үе, цаг гэж юм байдаггүй. Түүхийг цаг бүтээдэггүй, хүн бүтээдэг. Нам гэдэг бол хүмүүс. МАХН найман жилийн өмнө ардчилсан социалист үзэл санааг авсан. Өмнө нь бид социалист үзэл санааг баримталж байсан шүү дээ. 1990-ээд оны үед марксист-ленинист үзэл суртлаас татгалзаж, социалист үзэл санаа руу ороод нэг, хоёр жилийн дараа Монгол Улсад социализм шууд байгуулах  зорилтоос миний үед татгалзаж, үндэсний ардчилсан үзэл санааг эргүүлж авахаар шийдсэн юм. Түүний дараа ардчилсан социалист үзэл санааг хүлээж авсан.

    Тэгэхээр үзэл санаагаа ингэж өөрчлөөд байгаа нам маань зохион байгуулалтын хувьд нэг бүтэцтэй байсан. Үйл ажиллагаа нь нэг юманд чиглэж байсан. Энэ хоёр гол багана нь хөдөлгөөнгүй байсан. Тэгээд дээр нь хүмүүс байсан. 1920-иод оны хүн 1990 онд цөөхөн л байсан нь мэдээж. Гэхдээ тэднийг өвлөж залгаж ирсэн, мах цус тархи зүрхээрээ холбоотой амьд организм нь хэвээр байсан. Тийм учраас үзэл санаагаа амжилттай өөрчилж ирсэн.

    Бусад намын хувьд арван хэдэн жилийн өмнө социал демократ, барууны либерал гээд л үзэл онол авсан. Гэхдээ энд өөрийнхөө нөхцөлөөс гаргаж ирсэн үзэл онол ховор байсан учраас барууны, зүүний намууд нэгдэхэд ч амархан байх жишээтэй. Тийм учраас зонхилогч намын өөрчлөлт хөдөлгөөн, шинэчлэл, шинэ улс төрийн хүчнүүдийн энэ чиглэлийн хөдөлгөөн хоёр өөр байгаа.

    -Тэгвэл манайд олон намын системийн чиг хандлага хаашаа яваад байна вэ?

    -Нэг талаас МАХН, нөгөө талаас эвсэл гээд хоёр том улс төрийн хүчин парламентад суудал авч, Засгийн газраа байгууллаа. Гэтэл тэрний хажуугаар өөр намууд байна. Өнгөцхөн харахад хоёр намын тогтолцоо руу шилжих гээд байх шиг. Гэтэл Б.Жаргалсайхан, С.Оюун, Б.Эрдэнэбатын гээд бусад намуудыг үгүйсгэж боломгүй. Дээрээс нь бас шинэ нам байгуулах сураг гарав уу. Ингээд ирэхээр хоёр намын тогтолцоо руу орох болоогүй байна. Парламент дахь олон намын тогтолцоо гэдэг заавал 20, 30, эсвэл хоёрхон нам байна гэсэн үг биш. Тэр бол улс орны нийгэм, эдийн засгийн алаг эрээн байдлаас шалтгаалах асуудал байх л даа. Цаашдаа хоёр намын тогтолцоо руу явах уу, үгүй юу гэдгийг өнөөдөр хэлэх боломжгүй.

    -Төр төвтэй засаглал тогтоох Үндсэн хуулийн заалттай атлаа нам төвтэй засаглал руугаа буцаж орох гээд байна, төрийн бодлогод эрх баригч намуудын нөлөөлөл хэт их байна гэсэн шүүмжлэл бий. Төр, нам хоёрын харьцаа ямар байх ёстой вэ?

    -Тухайн нам эрх барьж байгаа нөхцөлд тэр намын эрх ашиг, улс орны эрх ашиг хоёр хоорондоо заавал зөрдөг. Би нам удирдаж байгаа бол намынхаа сонирхлоор л явна. Сөрөг намынхан асуудалд бас л өөрийнхөө хувийн сонирхлоор хандана. Тэрнийг ямар засгийн эрхэнд оруулж, суудал өгсөн биш, нийгэм ер нь ямар хамаатай юм. Түүний оронд байр сууриа бэхжүүлэх, мөнгөтэй, нөлөөтэй болохын төлөө л явна. Эрх баригч намд ч ялгаагүй  ийм сонирхол үүснэ.

    Уг нь төр, засаг болоод нам хоорондын энэ асуудлыг зохицуулах тийм ч төвөгтэй асуудал биш л дээ. Гэхдээ үүнийг шийдэж, зохицуулж байна гээд цөөн хүний гарт намын бүх эрх мэдлииг төвлөрүүлээд төр төвтэй гэдэг зарчмаа баригдмал байдалд оруулчихдаг тал байна.

    Уг нь нам өөрийнхөө үзэл бодлыг парламент, Засгийн газарт ажиллаж буй хүмүүстээ ардчилсан маягаар ойлгуулж, чиглэлээ өгч ажиллах ёстой. Тэгээд парламент нь чөлөөтэй, сонгогчдынхоо эрх ашгийг хамгаалах үүднээс ажиллавал илүү ардчилсан болно л доо. Ардчилал гэдэг бол зөвхөн үзэл санаа л юм. Эрх чөлөө гэдэг чинь үзэл бодол, эрх зүйн шалгууруудад л байгаа шүү дээ. Парламентын сонгуулиар ард түмэн сонгоод л байдаг. Эрх чөлөөг нь хангаж өгдөггүй. Парламентад нэг нөхөр очоод л, “Би сонгогчдынхоо төлөө ажиллаж чадахгүй нь ээ. Манай намын дарга нар ингээд байна шүү дээ” гээд байвал дараа нь тэр нам сонгуульд яаж ялах юм бэ. Энэ утгаар, өөрөөр хэлбэл, намаа цэвэр авч үлдэхэд л гол асуудал байгаа юм. Парламент, засгийг намын цөөн хүний мэдэлд өгнө гэдэг бол эргээд намын дотоод ардчилалд ч хортой. Дээрээс нь нийгэмд хортой. Өнгөрсөн цаг үеүдэд ийм намууд байсан. Гэхдээ бид өнөө цагийн намын асуудал ярьж байгаа учраас нам бол илүү ардчилсан байх шаардлагатай гэдэг нь гарцаагүй. Нөгөө талаар нам сахилгатай байх ёстой. Тэгэхгүй бол тараад явчихна.

    -Намуудад үзэл, онолын ялгарал багасч, баруун, зүүний үзлийг холимог байдлаар хэрэглэх хандлага цаашид түгээмэл болох болов уу?

    -Энэ бол их төвөгтэй асуудал. Баруун, зүүний хоёр нам эвсээд Засгийн газар байгууллаа гэж бодьё. Хоёулаа мэдээж хөтөлбөртэй байна. Хэн хэндээ хөтөлбөрөө тулган хүлээлгэж болохгүй. Чи барууны, би зүүний нам байлаа гэхэд зохицохын тулд чи барууны хөтөлбөрөөсөө, би зүүнийхээсээ хасаад хамтарч ажиллах болно. Баруун, зүүний намууд ойртоод байгаа маягтай ийм нэг илрэл байна. Нөгөө талаар, социалист намууд засгийн эрхэнд гарлаа ч барууны чиглэлтэй лүндэн буулгаж байгаа шүү дээ. Тэрнийг хувьчил, энийг өг, ядуурал энэ тэр түр байж байг гээд л. Энэ бүхэн бол дэлхий дахины ардчилал, зах зээл рүү гүнзгий орж байгаатай л холбоотой юм. Гагцхүү хэний эрх ашгийг бодож хувьчилж байна гэдгээр нь зүүнийх, барууных гэж ялгах байх. Цаашдаа бол зүүний, барууны ялгаа байсаар л байх болов уу.

    Хэрвээ 50+1 зарчмаар жигүүрийг хүлээн зөвшөөрүүлнэ гэвэл их биенээсээ том нам болчихно гэсэн үг

    -Сүүлийн үед МАХН-ын шинэчлэлийн асуудал хүчтэй яригдаж, сонин хэвлэлээр ч нэлээд зүйл гарч байгааг Та харж байгаа байлгүй?

    -Зав чөлөөндөө хэвлэл гарчиглаж л байх юм. “Үнэн” сонины редакцийн өгүүлэл хийгээд тэрхүү өгүүлэлтэй холбогдуулж санал, хүсэлтээ илэрхийлж буй уншигчдын бичсэн, ярьсныг үзсэн. Намыг шинэ нөхцөл байдалд зохицуулах, цаашид өөрчлөн шинэчлэх бодлого боловсруулахад чухал ач холбогдолтой санаанууд дэвшүүлсэн байна лээ.

    Зүй нь намын удирдлага намын дотоодод алдаа гарвал өөрөө бүхнээс урьтаж олж харсан байх учиртай. Нэгэнтээ олж харсан бол тэр алдаа эндэгдлийг засч залруулах ажлыг ч намын удирдлага санаачилж удирдан хэрэгжүүлэх учиртай. Хэрвээ намын удирдлага намынхаа дотоод алдаа дутагдлыг өөрөө олж хараагүй юм бол уг дутагдлыг нь хэлсэн хэн нэгний санаа бодлыг хамгийн урьд сонсч, түүнийг дэмжиж хөхиүлэн ажил болгох ёстой. Хэрвээ бодитой байгаа шүүмжлэлийг хүлээн авахгүй, идэвхгүй хандах, эсвэл эмзэглэх юм бол намын ажил, амьдрал доройтон сулрахад хүрнэ. Ер нь МАХН-ын алдааг засч, шинэчилж өөрчлөхөд “Үнэн” сонин үе үеэр үүрэг гүйцэтгэсэн түүхтэй. “Үнэн” сонин МАХН-ын төдийгүй Монгол орны нийгмийн амьдралд хийх өөрчлөлт, шинэчлэлд чухал үүрэг гүйцэтгэж ирсэн.

     -Миний асуултад таныг эмзэглэхгүй гэж найдаж байна. Экс Ерөнхийлөгч Н.Багабанди, экс намын удирдагч Б.Даш-Ёндон, одоогийн намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга С.Баяр нар нийлж шинэ нам байгуулах гэж байна. Ер нь энэ гурав нийлж ямар нэг юм хийж байна гэсэн яриа олны дунд тарсан. Та энэ талаар бодит үнэн тайлбарыг  өгнө үү?

    -Иймэрхүү яриа гарсныг би сонссон. Энэ яриаг улстөрийн ашиг сонирхлоор зориуд зохиож, санаатайгаар тараасан байж болно. Эсвэл энэ гурав нийлж ямар нэг юм ярьж байгаа даа гэж хий таамаглаж байгаад санамсаргүй тараасан цуурхал байж болно. Аль нь ч байлаа гэсэн бодит үнэнд огт нийцсэнгүй.

    Н.Багабанди Ерөнхийлөгч нам удирдаж байлаа. Би бас намаа удирдаж байв. Одоо С.Баяр удирдалцаж байна. Тэгэхээр бид гурав намтайгаа холбоотой хүмүүс. Өөрийнхөө удирдаж байсан намыг хагалж бутаргаж, егүүтгэх тийм “совесть” бидэнд яаж байх билээ.

    Хамгийн наад зах нь гэхэд МАХН бол олон түмний нам. Олон түмэн өөрсдөө эвлэлдэн нэгдэж байгуулсан нам. Манай намыг нэг хүн ганцаараа байгуулаагүй. Ертөнцийн түүхнээ харвал улстөрийн нам дээр дөрөөлж улстөрийн тавцанд гарах гэж боддог хүмүүс бий. Тийм хүмүүс өөрийнхөө намыг байгуулдаг. Тэгж нэг хүний байгуулсан намыг эзэн нь тарааж, унагаж, ер нь яаж ч болно Нэгэнт хувийн юм бол яахыг эзэн л мэднэ шүү дээ. Гэтэл МАХН бол хэний ч нам биш. Зөвхөн 160 мянган гишүүдийн ч нам биш, олон түмний нам юм шүү. Миний энэ үг өөрсдөө нам байгуулагчдад бол хоцрогдсон мэт сонсогдох биз. Гэтэл харамсалтай нь энэ үг хоцрогдсон бус жинхэнэ бодит үнэн үг юм. Би Софигоос ирээд экс Ерөнхийлөгчтэйгээ уулзаж амжаагүй л яваа. Харин С.Баяртай бол уулзалдсан. Тэгэхдээ бид хоёр улстөрийн намын ажлаар хоорондоо ярилцах гэсэнгүй. Ямар ч гэсэн манай нам онөөгийн дутагдал, гажуудлаа зоригтой илрүүлж, шинэчлэн сайжруулах нь гарцаагүй тулгамдсан асуудал болж байгааг л би мэдэрч байна.

    -Таныг МАХН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга байхад МАХН- д жигүүрүүд ажиллаж байсан гэдэг. Та намын удирдагчийн хувьд дээрх жигүүрүүдийг хэрхэн хүлээн авч байсан бэ?

    -Бид дээр “МАХН бол ард түмний нам” гэж ярьсан даа. Хэрвээ МАХН үнэхээр ард түмний нам мөн юм бол намын дотор жигүүр байхыг хүлээн зөвшөөрөхөөс аргагүй.

    -Нэгдэж нягтарсан нэг удирдлагатай намд жигүүр гарч ирнэ гэдэг намын дотоод хэвийн ажиллагааг алдагдуулах юм биш үү?

    -Нам жигүүрийг хүлээн зөвшөөрөхгүй байх нэг л тохиолдол бий. Тэр нь уг нам нэг хүний санаачилгаар байгуулагдсан “хувийн нам” байвал жигүүрийг нам байгуулагчийн үзэмжээр хүлээн зөвшөөрөхгүй байж болно. Гэтэл МАХН шиг олон түмний нам жигүүрийг хүлээн зөвшөөрөхөөс өөр аргагүй. Энэ нь намынхаа нэгдлийг хангах арга юм. Жигүүр үүснэ гэдэг чинь тэртээ тэргүй зөрчил буйн илрэл. Тэгээд бодоод үз л дээ. Үүссэн зөрчлийг намаа хагалахгүйгээр илааршуулья гэж хэн ч бодно биз дээ. Тэгвэл энд ямар арга хэрэгтэй вэ. Жигүүрийг хүлээн авах.

    Жигүүрийг Бага хурлын гишүүдийн цөөхөн хувийн саналаар хүлээн зөвшөөрөх босго байх нь зүйтэй. Хэрвээ 50+1 гэдэг зарчмаар жигүүрийг хүлээн зөвшөөрүүлнэ гэвэл цаад утгаараа өнөөх жигүүр чинь их биенээсээ том нам болчихно гэсэн үг. Нөгөө талаасаа хэрвээ өндөр босго тавих аргаар жигүүрийг хэзээ ч хүлээн зөвшөөрөхгүй гэвэл намын нэгдэлд хор хүргэнэ. Аливаа юмыг эсэргүүцэн тэмцэж болно. Тэгэхдээ өөрийн эсрэг хүчин зүйл болтол эсэргүүцэж болохгүй.

    -Таныг  МАХН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга байхад гурван жигүүр ажиллаж байсан байх аа? 

    -МАХН-д тэр үед жигүүр байгуулах чөлөөтэй байлаа. Жигүүрүүд олон ургальч үзэл уралдуулан намын дотоод дутагдал, гажуудлыг засч залруулахад санаа өгч тусалж байлаа. Жигүүрүүдийн санаа бодлыг тунгааж, хэрэгжүүлж хамтран ажилласнаар намын нэгдэл улам сайжирч, жигүүр байх шаардлага аяндаа байхгүй болсон. Жигүүрийг нам хүчээр зогсоогоогүй. Намын амьдралын өсөлтөөр жигүүрүүд өөрөө өөрийнхөө үйл ажиллагааг зогсоосон юм.

    -Өнөөдөр МАХН-д яг ямар шинэчлэл хэрэгтэй гэж Та бодож байна вэ?

    -МАХН-ын үйл ажиллагааны шинэчлэл гэж байна. Одоо үүнийг л шинэчлэх учиртай. Нам олон түмэнтэйгээ холбогдож, дотоод ардчиллаа сайжруулах гээд хийх юм их байгаа. МАХН парламентад өөрийгөө жинхэнэ ёсоор илэрхийлэх хэрэгтэй. Ардчилсан социалист үзэл санаагаа иргэншүүлж байж өөрийгөө жинхэнээр нь таниулна. Намын удирдлагын анхаарлаасаа холдуулж болохгүй хоёр чухал ажил бий. Нэг дэх нь олон түмэнтэй байнга уулзаж тэдний санал, хүсэлтийг сонсч байх. Энэ ажилд цаг хайрлах хэрэггүй. Хоёрдугаарт, улс орны ажил, амьдралын үйл ажиллагаанд үнэлэлт дүгнэлт өгч, бүх үйл ажиллагааг нь нарийн мэдэрч, зөв гольдрил руу нь чиглүүлж өгөх нь зүйтэй болов уу. Үйл ажиллагааны шинэчлэл дутагдсан намын дотоод зөрчил тасрахгүй.

    Бидний ярьж байсан үзэл бол Нагаржунайн философитой огт хамаагүй, үндэсний ардчилсан үзэл юм

    -Та МАХН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга байхдаа яагаад чухам Нагаржунайн төв үзлийг намынхаа үзэл баримтлалаар авсан юм бэ. Зарим хүмүүс хаа хол философийн үзлийг улстөрийн байгууллагад авсан гэдэг бол зарим нь тухайн үед төв үзлийг авснаараа намаа аварч үлдсэн гэх нь бий?

    -Би түрүүнд цухас дурдсан. МАХН-ын үндсэн үзэл баримтлал бол үндэсний ардчилсан үзэл санаа. 1920-1940-өөд он хүртэл МАХН үндэсний ардчилсан үзэл санаатай байсан. Тиймээс энэ тухай л ярьж байсан. Зүгээр нэг тохиолдлын зүйл яриад эхэлчихсэн юм биш. Бид бүр МАХН-ыг МАН болгох гэж хүртэл ярьж байсан. Тиймээс энэ бол логиктой юм. Үндэсний ардчилсан үзэл санаа гэдэг чинь нэг төвтэй, мэг философийн сэтгэлгээн дээр суурилж байх ёстой. Тэр философи сзтгэлгээ нь төв ёсны үзэл юм аа. Бид ийм л юм ярьж байсан. Тэр бол Нагаржунайн төв ёсны философитой хамаа байхгүй. Нагаржунайн философи бол их эртний, гүнзгий философи. Мэдээж “төв ёсны” гээд нэр томъёо нь байгаа болохоор Нагаржунайн гээд хэлчихэд амар байсан байх л даа. Аристотелийн философид бас төв үзэл, дундаж үзэл гэж бий шүү дээ. Манай философийн эрдэмтэд Нагаржунайн философийг унших гэж оролдож байсан нь бий. Гэхдээ тэр гүнзгий философийг намын гишүүдэд ойлгуулах гэж авах нь битгий хэл мэргэжлийн философич хүн их л удаж талыг нь ойлгоно доо.

    -Тэгэхээр нэрээр нь аваачаад л нэг ёсны “сөрөг сурталчилгаа” хийчихсэн хэрэг үү?

    -Тэгж чихэж байгаа байхгүй юу. Тэглээ гээд нэг их олигтой юм болоогүй ээ гэж би боддог.

    Ер нь үндэсний ардчилсан үзэл санаа гэдэг чинь нэгдлийн гүн ухаан. Тэр нь төв ёс. Аливаад туйлшрахгүй л байх утгаар нь авсан. Тэгээгүй бол тухайн үед чинь манай нам эрх барьж байгаа, хариуцлага нь бидэн дээр ирнэ. Би түрүүнд эрх барьж байгаа намтай л хариуцлага холбоотой гэж хэлсэн. Тэр хөдөлгөөн өрнүүлж байгаа хүмүүст хариуцлага ямар хамаатай юм бэ. Ер нь юу ч болж болох байсан. Тийм учраас тэр талыг тогтоон барихын тулд, өөрийн намын дотроос гарах реакцийг зөөлрүүлэх үүднээс бид үндэсний ардчилсан үзэл санааг авч, үндэсний эрх ашгаа эхний ээлжинд тавьсан. Мэдээж тэр үзэл санааг нам хэдэн жил хэрэглэхийг би ч, хэн ч мэдэхгүй. Тухайн нөхцөл байдлаас л болох хэрэг шүү дээ. МАХН-ын мөрийн хөтөлбөр гэж байлаа. МАХН-ын онол, суртахууны баримтлал гэж бид жич яриад Их хурлаар батлуулж байсан. Ялангуяа, тэр дотор нийгмийг ойлгож, хүлээцтэй байх үзлээ их тодорхой тусгаж өгч байлаа. Өмнө нь манай нам марксист-ленинист үзэл гээд хүний нэрээр нэрлэсэн үзэл санаатай байв. Тэрэндээ ч тэгсэн юм уу, төв ёсны үзэл гэхээр л Нагаржунай гээд бас нэг хүний нэр “автоматический” гаргаад ирсэн ч юм уу. Заавал нэрээр л нэг юмыг авдаг гэх сэтгэхүй ч бас нөлөөлсөн байх л даа. Тэгэх юм бол жишээ нь, БНН Дондог гэдэг хүний л зохиосон юмыг авах болж байна уу. Ингэж хүний зохиосон юмыг авах нь дэмий болчихно оо доо.

    -Нийгэм хаашаа л бол хаашаа туйлширчих гээд байсан тэр үед МАХН төв ёсны үзлийг авсан нь оносон юм байна гэж үзэж болох нь ээ?

    -Ганцхан хөрс, шалтгаан нь тэндээ л байсан. Оносон. Хоёрдугаар шалтгаан нь юу вэ гэхээр манай нам марксист-ленинист үзэл санаанаасаа татгалзаж, социалист үзэл санаатай болсон байсан. Тэрний цаана нь социализмыг гардан байгуулна гэсэн юм явж байгаа юм. Социализмыг гардан байгуулна гэж байгаа нөхөр эдийн засгийг либералчилж чадахгүй шүү дээ. Тийм учраас тэрнээсээ татгалзлаа. Тэгээд яах юм бэ. Тиймээс үндэсний ардчилсан үзэл санааг сэргээсэн. Одоо бол ардчилсан социалист үзэл санааг баримталж буй нь социализмыг гардан байгуулна гэдэгтэй хамаагүй зүйл.

    -Та философич хүн учраас төв ёсны үзэл гээд баримжаалахад нэлээд ойр байсан байх л даа. Ер нь улстөрд зарим тохиолдолд улстөрөөс илүү философи хэрэг болдог юм шиг санагдлаа?

    -Улстөр судлал, улстөрийн ухаан, улстөр өөрөө философийн салбар. Тийм учраас философийн мэргэжилтэй хүн улстөрөөр оролдож байгаа бол заавал нөлөөлөлгүй яахав. Ер нь улстөр гэдэг бол засгийн эрхийг барихтай холбогдсон хүмүүсийн л харилцаа шүү дээ. Тэнд эрхзүй, ёс суртахуун, философи бүгд хэрэгтэй. Эртний Грекийн үед Платон, Аристотель гээд их том философичид “Тиран” засаг гээч юмтай тэмцэхийн тулд ерөөсөө философичдыг засгийн эрхэнд гаргах хэрэгтэй, хаан болгох хэрэгтэй гэдэг байсан байна. Энэ бол уламжлал юм. Гэхдээ би зөвхөн асуултанд л хариулж ингэж хэлж байгаа болохоос философич хүн заавал улстөр хөөцөлдөх хэрэгтэй гэсэн үг биш.

    -Гэхдээ өнөөдөр философич хүн улстөрд бүр чухал юм биш үү?

    -Хэрэгтэй. Тэднийгээ сонсдог байх хэрэгтэй. Хамгийн гол нь нэг үг хэлчихээр нь, “өө тэр нөхөр тийм юмнаас хуулчихаж” гээд байвал улстөр ч биш, философи ч биш болно шүү дээ.

    Ажилгүйдэл, ядуурал нь эдгээр хүмүүсийн эгдүүцэл, дургүйцлээ

    илэрхийлэх гол шалтгаан юм уу даа

    -Сүүлийн үед элдэв хөдөлгөөнүүд ар араасаа “мэндэлж” жагсч, цуглах нь ч элбэгшлээ. Үүний цаад учир шалтгаан юундаа байна гэж Та бодож байна вэ?

    -Хөдөлгөөн гэдэг чинь ерөөсөө хүний эгдүүцэл, дургүйцлийн илэрхийлэл биз дээ. Хүн эгдүүцлээ махан биеэрээ, зохион байгуулалттайгаар илэрхийлээд байна шүү дээ. Тэгж дургүйцлээ илэрхийлэх шалтгаан нь юу байна вэ. Эд чинь дандаа хүмүүс. Эднийг хүндэтгэх ёстой. Хамгийн ойроор бодоход л ийм хөдөлгөөнүүд гараад  байгаагийн шалтгаан нь ажилгүйдэл, ядуурал. Өмсөх хувцастай, идэх хоолтой байгаа хүмүүс нэг их дургүйцээд байх уу, үгүй юу. Улстөрд намайг оролцуулаагүй гэж жагсч байгаа бол тэр шалтгаан нь тодорхой. Харин энэ хөдөлгөөнүүд бол алт мөнгөний тухай ч ярьж байна, уул уурхайн тухай ч ярьж байна. Заримынх нь яриаг сонсч байхад би тэр их алт, мөнгөнөөс чинь авья гэж хэлэхгүй байх шиг байгаа юм. Улсын төсөвт юм орохгүй байна, ард түмний амьдрал дорой байна гэж л ярьж байна. Бүр МЭӨ V зуунд бичсэн Аристотелийн номонд “Ядуурал бол эгдүүцэл дургүйцлийн шалтгаан” гэж бичсэн байдаг. Ер нь эдгээр хөдөлгөөний үгийг төр, засаг их анхааралтай сонсох ёстой. Тэдний ярьж буй юманд төр, засаг барахгүй юм ч байж болно. Хамгийн гол нь үүнийг чинь бид барахгүй нь ээ гэдгээ ойлгуулах л ёстой байх.

    -Төр, засаг улстөрөө явуулж чадахгүй байгаагаас улстөр гудамжинд гарлаа гэдэгтэй Та санал нийлж байна уу?

    -Төр, засаг явуулж байгаа бодлогоо өнөөдрийн бүтцийнхээ дотор хийе гэхээр бас бэрхшээлтэй байх шиг байна. Дотоод зөрчлөөсөө болоод яг олон түмний хүсэн хүлээж байгаа юм уу, эсвэл улс орны эрх ашигт онцгой хэрэгтэй тийм шийдвэр гаргаж чадахгүй байж магадгүй шүү дээ. Тэр нь хүнийг гадагшаа гарч, гаднаас үгээ хэлэхэд хүргэж байгаа болов уу гэж бодогдож байна л даа. Өөр бас шалтгаан байж магадгүй.

    Бүгдийг нь ямар үзээд судалсан биш. Төр хөдөлгөөнтэй заавал учраа олох хэрэгтэй. Яагаад тэр нэг гаднын компани бүхэл бүтэн сууринг нүүлгэж газрыг нь авна гээд байгаа юм. Төрд юм хэлэхээр яагаад хүлээж авдаггүй юм. Яагаад заавал тэнд лиценз өгчихсөн байдаг юм. Сая хэдэн залуус хятадын ресторан, буудал энэ тэр рүү дайрлаа л гэнэ. Энэ чинь их муу зүйл. Яагаад олон түмэн ингэж эгдүүцэл, дургүйцлээ илэрхийлээд байна гэхээр хэлж байгаа юмыг нь тоохгүй болохоор өөрсдийн биеэр эсэргүүцлээ илэрхийлж байна шүү дээ. Хэдэн хүнийг аваачаад шоронд хийчихэж болно. Гэтэл бид чинь хоёрхон их гүрний дунд байж байдаг. Төрийн бодлого үүнд их зөв чиг хандлагатай байх шаардлагатай юм.

    -Төр хүчгүй, жижигхэн нөлөөнд автамхай, тэр бүр асуудал шийдвэрлэх чадамжгүй ч юм шиг болчихоод байгаа нь төрийг удирдаж буй хүмүүстээ байна уу?

    -Хүмүүстээ байлгүй яахав. Түүнээс биш УИХ, Засгийн газар гэсэн ойлголт тэнд хамаагүй. Парламентыг бид Үндсэн хуулийн дагуу байгуулсан, 76 этгээд тэнд сууж байх ёстой. Тэр дотор хэн орох вэ, орсон хойноо юу хийх вэ, орохын тулд яах вэ. Энэ механизм дээр манай монголчууд алдаж эхэлж байгаа юм шиг байна л даа. Сонгуулийг дэндүү их зардалтай хийж байна. Наад захын хүний гарыг цайлгахгүй бол ерөөсөө юм бүтэхээ болилоо, бизнесийн орчин их муудлаа гэх юм. Энэ бүхнийг би худлаа яриа биш байх аа гэж бодож байна. Нэг их судлаад, сурвалжлаад гүйгээд байгаагүй ч нуруутай улсуудын ярианаас энэ бүхэн  мэдрэгдэж байна. Энэ бүхэн чинь төр, засгийг үлбэгэр, хүч чадалгүй, энэүүхэн дөрвөн жилээ бодсон, алсыг харах чадваргүй болсныг л харуулж байгаа юм. Хүч чадалтай төр гэдэг чинь зорьсноо хийдэг, ард түмнийхээ амьдралыг сайхан болгодог төрийг хэлдэг. Түүнээс биш нэг хөдөлгөөн гараад ирэхээр л заримыг нь шоронд хийж аваад санаа амардаг төр байвал ялзарсан төр.

    -Та түрүүнд парламентад сонгогдох, дараа нь юу хийх гээд механизм нь буруу байна гэсэн. Механизмыг зөв болгохын тулд нах ёстой вэ, хуулиудаа боловсронгуй болгох уу?

    -Хууль үндсэндээ болж байгаа шүү дээ. Харин хэрэгжихгүй байгаа юм биш үү. Сонгуульд бага зардал гаргадаг болохын тулд сонгуулийн хуулийг өөрчлөе гэж үү. Гэтэл сонгуулийн хуульд, чи тэрэнд мөнгө өг, тэрийг худалдаж ав гэсэн заалт байхгүй шүү дээ. Шударгаар явуулна, санал худалдаж авч болохгүй гэсэн заалт л байгаа. Хууль зөрчлөө гэхэд баримт тэр бүр олддоггүй юм шиг байгаа юм. Гэтэл нүдэн дээр нь ил хлрагдаад байдаг гэж улсууд ярих юм байна шүү дээ. За тэгээд авилгал, хээл хахууль гэж байна. Энэ бүхнийг өөрчлөхийн тулд заавал шинэ хууль хэрэггүй байх. Энэ бүхнийг өөрчлөхийн тулд зөв хүмүүсээ гаргаж ирэх хэрэгтэй.

    -Сүүлийн үед бий болоод байгаа жагсаал, цуглаан 1990-ээд оныг с.тагдуулж байна. Тэр үедээ буцаж очих нь гэсэн яриа, сэтгэгдэл хүмүүсийн дунд бий. Гэхдээ тэр үе, энэ үе хоёр шал өөр шүү дээ?

    -Мэдээж шал өөр. Жагсаал цуглааны зорилго нь ч өөр. Адилтгаж үзэх юу байж болох вэ гэхээр төр, засгийн зүгээс жагсаал цуглаанд оролцогчдод тэр үеийнх шиг л хандах хэрэгтэй. Зөөлөн эергүү хандаж, учрыг нь олох гэж чармайх хэрэгтэй. Өнөөдрийн энэ жагсаалд төр, засагт байгаа хүмүүс өөрсдөө ч оролцож л байх шиг. Цаанаа тавьж байгаа зорилго нь ч бас шууд засгийн эрхийн төлөө биш юм.

    Би торгон мэргэжлээрээ “нөхдийг гүйцэх” гэсэн лоозонтой явж байгаа

    -Та одоо хүрээлэнд эрдмийн ажил хийж байна уу?

    -Судалгааны сэдэв аваад л юм бичнэ шүү дээ. Түүнийхээ үр дүнгээр өгүүлэл, ном бичих хэрэгтэй. За тэгээд, ном орчуулах гээд л тал талын  юмыг мэргэжил нэгт нөхдүүдтэйгээ нийлээд хийнэ л дээ. Философийн хүрээлэн бол тогтсон сэдэвтэй байгууллага. Сэдэв дотор задаргаа хийгээд, түүнийг нэг эзэнд оноогоод өгчихнө. Одоо жишээ нь, XX зууны Европын философийн онол, аргазүйн асуудлаар юм хийх хэрэгтэй байна. XX зууны Оросын философийн төлөөлөгчдийн номыг орчуулах ажил байна. Философийн хүрээлэн маань уг нь хүн хүч гайгүй, хөрөнгө мөнгө л хэцүү дээ.

    -Яг мэргэжлээрээ эрдэм шинжилгээний хүрээлэнд ажиллаад ирэхээр Танд жаахан холдсон, төсөөрсөн мэт санагдах юм уу?

    -Нэг их холдсон гэхэд хаашаа юм. Гэхдээ нэг проблем байгаа. Их богино хугацаанд яг торгон мэргэжлээрээ энэ нөхдөө гүйцэх хэрэгтэй байна. Тийм учраас ихээхэн уншихгүй бол болохгүй байна. Элчин сайд байхдаа философийн ном зохиол харж л байлаа. Гэхдээ хүрээлэнд ажиллаж байгаа хүний сэтгэл, чиглэлээр үзээгүй болохоор дутаж байгаа юмнууд байна. Тийм учраас би “нөхдийг гүйцнэ” гэсэн лоозонтой явж байгаа /инээв/.

    -Ямар нэгэн байдлаар улстөрийн амьдралд дахин идэвхтэй оролцох бодол Танд байна уу?

    -Улстөрд хоёр янзын оролцоо байдаг шүү дээ. Нэг нь биечлэн оролцох, нөгөөх нь судалгаа, шинжилгээний ажлаар дамжуулж оролцох. Улстөрөөр явсан хүмүүсийг харж байхад зарим нь улстөрч нэр зүүчихсэн, зарим нь улстөр судлаач гэгдэж үлддэг юм байна. Ер нь судлах чиглэлээрээ оролцолгүй яахав. Одоо бол улстөрч гэхлээр заавал сайд дарга болно гэж ойлгодог болчихсон юм байна. Улстөр гэдэг чинь зөвхөн энэ биш шүү дээ.

    -Улстөрийн хүрээний “арын алба” болох судалгаа, шинжилгээний ажил хоцрогдож байна гэж Та үзэж байна уу?

    -Тийм ээ, тийм. Жишээ нь, улстөрийн зүтгэлтнүүдээ, УИХ-ын гишүүдээ бэлтгэх асуудал өнөөдөр нэлээд хэрэгтэй байгаа юм, уг нь. Гэтэл өнөөдөр юун хүн бэлтгэх, юун боловсон хүчин л гэх гээд байх шиг.

    -Одоо бол намд мөнгө өгсөн л бол УИХ-ын гишүүн, сайдын суудал чөлөөтэй болчихсон?

    -Түүний оронд “Чи надад наад мөнгөө өгчих. Тэгээд би чамайг тийм тийм сургуулиар оруулаад тийм мэдлэгтэй болгоод өгье” гэдэг байх ёстой. Парламентын гишүүн бол парламентын гишүүн шиг л байх ёстой. Тэгэхгүй бол зүгээр давхиж явж байгаад л сонгууль ойртоод ирэхээр нам руугаа хэдэн төгрөг бариад гүйчихдэг. Бид чинь хүнээ бодлоготойгоор бэлтгэхгүй бол улстөрийн оюуны үнэлэмж алга болж байна. Эцэст нь УИХ, Засгийн газрын гишүүн хүнд улстөр судлал ямар хэрэгтэй юм бэ, ямар юмных нь ном яриад байгаа юм бэ гээд доошоо орчихдог юм биш биз дээ л гэж бодож байна. Эрх биш сонгуульд оролцохын тулд юм эргүүлж үздэг л байлгүй дээ. УИХ-ын гишүүдэд сэтгүүл, энэ тэр тараахаар явдаггүй л юм байна лээ. Цөөхөн хэдэн хүн л авдаг. Дараа нь харлаа шүү, тэр орчуулсан юмыг чинь уншлаа гэж байдаг юм, тийм л юм билээ. Яваандаа дээрдэх биз дээ.

    2005 онд “Монголын үнэн” сонинд нийтлэгдсэн ярилцлага.

    gereg.mn

    АНХААРУУЛГА: Уншигчдын бичсэн сэтгэгдэлд манай сайт хариуцлага хүлээхгүй болно. Та сэтгэгдэл бичихдээ бусдын эрх ашгийг хүндэтгэн үзнэ үү.

    Холбоотой мэдээ